De Eschatologische Transformatie: De Schepping van een Nieuwe Hemel en Nieuwe Aarde bij de Wederkomst van Christus

Binnen de christelijke theologie en dogmatiek markeert de wederkomst van Jezus Christus (de parousie) niet louter de voltooiing van de individuele heilsgeschiedenis, maar de alomvattende eschatologische transformatie van de gehele geschapen werkelijkheid1. De heersende theologische vraag luidt hoe de profetische en apocalyptische belofte van een „nieuwe hemel en een nieuwe aarde” moet worden begrepen: betreft dit een radicale vernietiging van de huidige materiële kosmos gevolgd door een schepping uit het niets, of behelst het een louterende vernieuwing en verheerlijking van de bestaande schepping2. Een grondige synthese van de Bijbelse teksten, de taalkundige nuances van het Koinè-Grieks en het Hebreeuws, en de historische hoofdstromingen binnen de kerkelijke traditie toont aan dat de wederkomst primair wordt verstaan als de kosmische bevrijding en transfiguratie van de geschapen orde, waarin Jezus Christus optreedt als de kosmische Heelmeester en Voleinder2.

Exegetische en Profetische Grondslagen van de Nieuwe Kosmos

Het motief van de herschepping doortrekt de canonieke Schrift en vormt een theologische boog van het Oude Testament naar de apocalyptiek van het Nieuwe Testament6.

Profetische Verkondiging: Jesaja 65 en 66

De vroegste systematische ontvouwing van een nieuwe kosmische orde bevindt zich in het corpus van Trito-Jesaja3. In Jesaja 65:17 kondigt God aan: „Want zie, Ik schep een nieuwe hemel en een nieuwe aarde; aan de vroegere dingen zal niet meer worden gedacht, ze zullen niet meer opkomen in het hart”3. Deze belofte keert terug in Jesaja 66:22 als de eeuwige bedding voor het verbondsvolk3. De Hebreeuwse tekst wendt hier het werkwoord bara (בָּרָא) aan8. Hoewel bara in Genesis 1:1 de initiële scheppingsdaad aanduidt, fungeert de term in de profetische literatuur dikwijls als een aanduiding van een buitengewone, transformerende handeling van God die binnen de historische en materiële orde een toestand van ongekende gerechtigheid en harmonie (sjaloom) bewerkt8.

De profetische context veronderstelt geen ontologische vernietiging van de materie, maar de radicale afschaffing van de zondeval, de ballingschap en de vloek die op het land rustte8. Dat de „vroegere dingen” niet meer worden herdacht, wijst op de existentiële verdwijning van lijden, rouw en vervreemding ten gunste van een verheven werkelijkheid waarin de fysieke leefwereld in harmonie met God functioneert6.

Apocalyptische Voleinding: Openbaring 21 en 22

In het sluitstuk van de christelijke canon verbindt Johannes van Patmos de eschatologische volvoering rechtstreeks met de overwinning van het Lam10. Openbaring 21:1 opent met het visioen: „En ik zag een nieuwe hemel en een nieuwe aarde, want de eerste hemel en de eerste aarde waren voorbijgegaan, en de zee was er niet meer”10.

De narratieve dynamiek van deze passage bevat meerdere theologische sleutels. Allereerst tekent Johannes niet een beweging waarbij verloste mensen opstijgen naar een immateriële, etherische hemel, maar daalt het Nieuwe Jeruzalem juist neer uit de hemel naar de aarde10. De verlossing culmineert in het tabernakel-motief van Openbaring 21:3: „Zie, de tent (skēnē) van God is bij de mensen en Hij zal bij hen wonen (skēnosei)”10. Deze bewoording sluit naadloos aan bij het johanneïsche vleeswordingsmotief (Johannes 1:14), waarbij de zichtbare goddelijke residentie definitief intrek neemt in de geschapen werkelijkheid10.

Voorts bezit het verdwijnen van de zee (thalassa) een diepe symbolische betekenis10. Binnen de Oudtestamentische en apocalyptische typologie representeert de zee het chaotische oerwater, de ongetemde goddeloosheid en de ontstaansplek van godvijandige machten (Openbaring 13:1)10. Het ontbreken van de zee in de nieuwe schepping duidt niet op een topografisch verlies van watermassa's, maar op de definitieve verbanning van existentiële chaos, dood en morele dreiging10. Het verdwijnen van de vloek (Openbaring 22:3) brengt de kosmische verzoening tot voltooiing: tranen, pijn en de dood worden uitgewist doordat de oude orde van vergankelijkheid teniet is gedaan2.

Kosmische Crisis en Loutering: 2 Petrus 3

In 2 Petrus 3:10–13 wordt de kosmische transitie beschreven met behulp van ontbindende en vlammende beeldtaal3. Petrus waarschuwt dat de hemelen met gedruis zullen voorbijgaan en de elementen door vuur zullen smelten14. Niettemin fundeert de auteur hierop de eschatologische verwachting: „Maar wij verwachten, naar Zijn belofte, nieuwe hemelen en een nieuwe aarde, waarin gerechtigheid woont”12.

Om de strekking van deze tekst te doorgronden, dient de hermeneutische analogie met de zondvloed in acht te worden genomen (2 Petrus 3:5–7)8. Petrus stelt vast dat de antediluviaanse wereld ten onder ging door water, doch deze ondergang betekende geen substantiële vernietiging van de aardbol8. Het was een louterend oordeel dat de morele corruptie uitwiste, waarna dezelfde aarde gereinigd voortbestond2. Het eschatologische vuur vervult een analoge functie: het is het goddelijke louteringsinstrument dat het geschapene ontdoet van ongerechtigheid2.

Deze lezing wordt bekrachtigd door de tekstkritiek van vers 1013. Waar latere tekstvarianten van de Textus Receptus lezen dat de aarde en haar werken katakaēsetai („zullen verbranden”), bevatten de vroegste en meest betrouwbare getuigen (Codex Sinaiticus en Codex Vaticanus) het werkwoord heurethēsetai („zullen gevonden worden” of „blootgelegd worden”)13. Zoals moderne exegeten benadrukken, betekent dit dat de schepping voor Gods rechterstoel openbaar komt; het vuur vernietigt niet het materiële substraat, maar brandt de menselijke zonde weg, zodat de aarde ontdaan van smet kan voortbestaan13.

De Kosmische Reikwijdte van de Verlossing: Romeinen 8 en de Kosmische Verzoening

Het theologische fundament voor de continuïteit van de schepping wordt geleverd door Paulus in Romeinen 8:19–232. De apostel constateert dat de gehele schepping onderworpen is aan de vruchteloosheid (mataiotēs) en zucht in barensnood4. Deze onderwerping is niet inherent aan de materie, maar vloeit voort uit de menselijke val3. Cruciaal is Paulus' formulering dat de schepping zélf „bevrijd zal worden van de slavernij van het verderf om te komen tot de glorierijke vrijheid van de kinderen van God”2.

Er bestaat een onlosmakelijke lotsverbondenheid tussen de mens en de kosmos: zoals het menselijk lichaam verlossing ontvangt via de opstanding, zo ontvangt het universum zijn verlossing door bevrijding uit het verval2. Dit harmonieert met de toespraak van Petrus in Handelingen 3:21, waarin hij verkondigt dat de hemel Christus moet opnemen tot de „tijden van het herstel van alle dingen (apokatastasis pantōn)”, en met Kolossenzen 1:20, waarin Christus door zijn kruisbloed een verzoening tot stand brengt die zich uitstrekt over „alle dingen, hetzij op de aarde, hetzij in de hemelen”4.

Linguïstische Analyse en Semantische Nuancering: Kainos versus Neos

Een scharnierpunt in de nieuwtestamentische eschatologie is de specifieke woordkeuze ter aanduiding van het concept „nieuw”17. Het Koinè-Grieks kent hiervoor twee primaire termen, elk met een onderscheiden semantisch bereik18:

  • Neos (νέος): Verwijst naar nieuwheid in relatie tot de tijd of de chronologie17. Het duidt op iets wat recent ontstaan is, jong is, of zojuist in het bestaan is getreden en voorheen in de tijd nog niet bestond17.

  • Kainos (καινός): Duidt op nieuwheid in aard, hoedanigheid, conditie of kwaliteit10. Het beschrijft datgene wat fris, superieur of getransformeerd is in vergelijking met het versletene, het verouderde of het door zonde beschadigde wezen10.

In de profetische vergezichten van Openbaring 21:1 (ouranon kainon kai gēn kainēn) en 2 Petrus 3:13 (kainous de ouranous kai gēn kainēn) hanteren de bijbelschrijvers zonder uitzondering het bijvoeglijk naamwoord kainos10. Indien de auteurs een volstrekt nieuwe materiële realiteit hadden willen beschrijven die ex nihilo werd voortgebracht ter vervanging van de voorgaande, zou neos de voor de hand liggende lexicografische keuze zijn geweest10. Door consequent te kiezen voor kainos, wordt onderstreept dat de nieuwe hemel en aarde kwalitatief vernieuwd zijn10. De bestaande kosmos wordt ontdaan van zijn vloek en verheven tot een volmaakte staat van heerlijkheid11.

Deze kwalitatieve toespitsing wordt ondubbelzinnig bevestigd in Openbaring 21:5, waar de zittende op de troon spreekt: „Zie, Ik maak alle dingen nieuw” (Idou kaina poiō panta)11. De syntaxis stelt niet dat God geheel nieuwe dingen schept (panta nea), maar dat Hij de bestaande werkelijkheid kwalitatief vernieuwt (kaina)14.

Ditzelfde semantische patroon verschijnt in de paulinische soteriologie12. Wanneer Paulus in 2 Korintiërs 5:17 stelt dat wie in Christus is, een „nieuwe schepping” (kainē ktisis) is, bedoelt hij niet dat de bekeerling biologisch ophoudt te bestaan en vervangen wordt door een ander menselijk wezen14. De continuïteit van de persoon blijft bewaard, terwijl de morele en ontologische toestand fundamenteel wordt getransformeerd14. Lexicografen en exegeten wijzen erop dat dit gebruik van kainos de theologische kern vormt van het eschatologische herstel: het is de bekroning van Gods verlossende genade die het oude bevrijdt en herschept12.

Het Theologische Spanningsveld: Annihilatio Mundi versus Renovatio Mundi

Binnen de historische theologie heeft de spanning tussen discontinuïteit en continuïteit geleid tot twee onderscheiden eschatologische modellen2.

Het Model van Totale Vernietiging (Annihilatio Mundi)

De doctrine van de annihilatio mundi postuleert dat God de huidige, door de zonde bezoedelde materiële werkelijkheid bij de parousie volledig vernietigt, tot niet-bestaan reduceert, en vervangt door een volstrekt nieuwe kosmos die ex nihilo wordt gecreëerd2.

Binnen dit raamwerk wordt gewezen op schriftpassages die gewag maken van het „voorbijgaan” van hemel en aarde (Mattheüs 24:35; Openbaring 20:11; 21:1) en de versmelting van de elementen (2 Petrus 3:10)8. Theologisch wordt geredeneerd dat de zondeval het materiële weefsel van de kosmos zo onherstelbaar heeft vergiftigd dat loutering ontoereikend is3. Deze positie vond historisch aanhang bij middeleeuwse nominalisten, zeventiende-eeuwse lutherse dogmatici en de Socinianen, en vond in de moderne tijd brede ingang binnen het klassieke dispensationalisme8. De consequentie van dit model is een verregaande scheiding tussen schepping en verlossing: de huidige fysieke aarde is louter een tijdelijk decor voor de menselijke beproeving en zal uiteindelijk worden geliquideerd3.

Het Model van Kosmische Vernieuwing (Renovatio Mundi)

Tegenover de annihilatie-gedachte staat de breed gedragen hoofdstroom van de klassieke en reformatorische theologie: de renovatio mundi2. Binnen dit model wordt de schepping van een nieuwe hemel en aarde opgevat als een kosmische opstanding en loutering2.

Theologen zoals Herman Bavinck en Anthony Hoekema stellen dat de annihilatie-visie ernstige dogmatische gebreken vertoont2. Indien God genoodzaakt zou zijn Zijn oorspronkelijke schepping te vernietigen om opnieuw te beginnen, zou dit impliceren dat de zonde en Satan erin geslaagd zijn Gods oorspronkelijke scheppingsdoel te doorkruisen2. De verlossing in Christus is echter geen plan B dat de kosmos afschrijft, maar de triomfantelijke herbevestiging van de oorspronkelijke schepping die God als „zeer goed” kwalificeerde (Genesis 1:31)2. Het louterende vuur ontbindt niet de substantie van de aarde, maar zuivert haar van vergankelijkheid, vloek en moreel verderf, waarmee het paradijs in verheerlijkte vorm op aarde terugkeert2.


Theologische Dimensie

Annihilatio Mundi (Vernietiging en Vervanging)

Renovatio Mundi (Loutering en Transfiguratie)

Hermeneutische Grondslag

Letterlijke opvatting van ontbindingsmetaforen (o.a. Openbaring 20:11; 2 Petrus 3:10 TR)8

Kosmische verlossingstheologie in harmonie met Rom. 8:19–23, Hand. 3:21 en Kol. 1:202

Linguïstische Focus

Functioneert naar de betekenis van neos (tijdelijk nieuw, nieuwbakken, voorheen onbestaand)18

Consequent verankerd in kainos (kwalitatieve nieuwheid, verheven staat, hervormde substantie)10

Ontologische Verhouding

Absolute discontinuïteit; de materiële historie wordt geannuleerd en ex nihilo herbouwd2

Dialectiek van continuïteit en discontinuïteit; de gereinigde substantie wordt verheerlijkt2

Soteriologische Analogie

Vervangingsethiek; de materiële wereld is een tijdelijk doorgangshuis dat wordt afgedankt14

Opstandingsethiek; zoals het lichaam sterft en getransformeerd verrijst, zo verrijst de kosmos2

Dogmatische Gevolgtrekking

God verlost de mens uit de fysieke wereld; dualisme tussen schepping en uiteindelijke redding2

God verlost de schepping zelf; Christus triomfeert over het kwaad binnen de fysieke realiteit2

Christologische Centering: Jezus Christus als Kosmisch Voleinder

De totstandbrenging van de nieuwe hemel en aarde is geen anonieme kosmische gebeurtenis, maar is christocentrisch verankerd in het werk en de persoon van Jezus Christus4.

Protologie en Eschatologie: Het Woord als Schepper en Voleinder

In het Nieuwe Testament zijn begin en einde onlosmakelijk met elkaar verknoopt2. Volgens de proloog van het Johannesevangelie en de brieven aan de Kolossenzen en Hebreeën is de pre-existente Zoon, het goddelijke Woord (Logos), de actor door wie God in den beginne alle dingen heeft geformeerd (Johannes 1:1–3; Kolossenzen 1:16; Hebreeën 1:2)24.

Omdat de kosmos zijn structurele coherentie en bestaansgrond in Christus vindt (ta panta en autō synestēken, Kolossenzen 1:17), kan de hersteloperatie van de kosmos door niemand anders worden uitgevoerd dan door Hem4. Wanneer Christus in Openbaring 21:6 en 22:13 verkondigt: „Ik ben de Alfa en de Omega, het Begin en het Einde”, fundeert Hij het eschatologische handelen in Zijn goddelijke wezen11. De nieuwe schepping is de voltooiing van het scheppende raadsbesluit van de drie-enige God, waarbij de Logos de wereld terugvoert naar haar oorspronkelijke intentie en deze tilt naar haar eeuwige bestemming5.

De Verrijzenis als Eschatologisch Prototype

Het fundament voor het begrip van de eschatologische kosmologie bevindt zich in de historische en lichamelijke opstanding van Jezus22. N.T. Wright en andere onderzoekers betogen dat het christelijke opstandingsgeloof de inaugurele fase markeert van de herschepping23. Toen Christus op Paasmorgen opstond uit het graf, betrof dit geen loutere revitalisering van een sterfelijk lichaam, noch een overgang naar een puur immateriële toestand22. Het was de vestiging van een nieuw type lichamelijkheid binnen de historische werkelijkheid23.

In Christus' opstandingslichaam manifesteren zich tegelijkertijd continuïteit en discontinuïteit22:

  • Enerzijds was er substantiële continuïteit: het was hetzelfde lichaam dat aan het kruis had gehangen, herkenbaar aan de littekens van de nagels en de speer, en in staat tot fysieke interactie en het nuttigen van voedsel (Lukas 24:39–43; Johannes 20:27)22. God verwierp het lichaam van Jezus niet om een nieuw lichaam uit het niets tevoorschijn te roepen14.

  • Anderzijds trad radicale discontinuïteit aan het licht: dit lichaam was bevrijd van vergankelijkheid, niet langer gebonden aan de vroegere natuurwetten van verval en dood, en getransfigureerd tot een onvergankelijk geestelijk lichaam (sōma pneumatikon, 1 Korintiërs 15:42–44)22.

Dit opstandingslichaam fungeert als het kosmologische model voor de gehele aarde21. Zoals het fysieke lichaam van Christus werd getransfigureerd en verheerlijkt, zo zal bij Zijn wederkomst de materiële schepping door de crisis van het louterende gericht heengaan om te worden getransfigureerd tot een onvergankelijke nieuwe aarde2. De schepping van een nieuwe hemel en aarde is de macrokosmische uitbreiding van het paaswonder23.

De Recapitulatieleer van Ireneüs van Lyon

Reeds in de vroege kerk wees Ireneüs van Lyon (ca. 130–202 n.Chr.) op het kosmische karakter van Christus' verlossingswerk via het concept van recapitulatie (anakephalaiōsis)4. Zich baserend op Efeze 1:10 („om alles wat in de hemel en wat op de aarde is weer onder één hoofd in Christus te verenigen”), stelde Ireneüs dat Christus als de Laatste Adam de gehele menselijke en geschapen werkelijkheid in Zichzelf heeft opgenomen en hersteld4.

Volgens Ireneüs kan de overwinning van Christus pas definitief zijn wanneer de vloek die op de fysieke aarde rustte, binnen diezelfde fysieke aarde wordt overwonnen28. Het eschaton is niet de verlossing van de geest uit de kerker van de materie (zoals de gnostici meenden), maar de verlossing en vervolmaking van het materiële vlees en de fysieke aarde2. De schepping van de nieuwe hemel en aarde voltrekt daarmee de integrale recapitulatie van alle dingen in de verheerlijkte Christus28.

Traditie-Specifieke Ontwikkelingen en Dogmatische Receptie

De overtuiging dat Christus bij zijn parousie de kosmos vernieuwt en voltooit, is binnen de voornaamste theologische tradities met specifieke accenten uitgewerkt.

De Gereformeerde Dogmatiek: Bavinck, Calvijn en Hoekema

Binnen de gereformeerde traditie geldt het theologische adagium dat genade de natuur niet afbreekt of vernietigt, maar herstelt en vervolmaakt (gratia non tollit naturam, sed perficit)2. Johannes Calvijn beschreef in zijn commentaren op Romeinen 8 en 2 Petrus 3 dat het huidige universum zucht onder de zonde van de mens, maar dat de vlammen van de Dag des Heeren fungeren als een reinigend vuur dat de schepping bevrijdt en in haar oorspronkelijke luister herstelt3.

Herman Bavinck leverde in zijn Gereformeerde Dogmatiek een fundamentele uiteenzetting over de vernieuwing van de schepping8. Bavinck bestrijdt met klem de leer van de substantiële vernietiging8. Hij wijst erop dat de profetische uitspraken over het vergaan van de hemelen en het verslijten als een kleed (Psalm 102:26–27; Hebreeën 1:11–12) gedaanteveranderingen betreffen: een kleed dat wordt gewassen of veranderd, houdt niet op materieel te bestaan8. Bavinck stelt vast dat het vergaan van de wereld door vuur strikt parallel loopt aan de zondvloed: de toestand en de vorm van de wereld vergaan, maar haar wezen en substantie blijven behouden en worden gereinigd8.

Anthony Hoekema benadrukt in het verlengde hiervan dat de eschatologie van het Nieuwe Testament aards en lichamelijk van aard is2. Volgens hem zou een algehele vernietiging van de materiële kosmos neerkomen op een bekentenis dat de duivel Gods schepping met succes heeft verwoest2. Christus' verlossingswerk is pas compleet wanneer de vloek over heel de schepping is tenietgedaan en het Paradise Regained op een vernieuwde aarde werkelijkheid is geworden2.

De Rooms-Katholieke Kerkleer: Catechismus en Conciliaire Documenten

In het rooms-katholieke dogma wordt het eschatologische herstel beschouwd als de vervolmaking van het goddelijke scheppingsplan waarin de zichtbare kosmos deelt in de verheerlijking van de mens4. De Catechismus van de Katholieke Kerk (paragrafen 1042–1050) ontvouwt deze leer systematisch1:

  • In paragraaf 1042 wordt geformuleerd dat aan het einde der tijden het Rijk Gods in zijn volheid aanbreekt en dat na het universele oordeel niet alleen de rechtvaardigen naar lichaam en ziel zullen heersen met Christus, maar dat het heelal zelf integraal vernieuwd zal worden1.

  • In paragraaf 1047 haalt de Catechismus Sint-Ireneüs aan om te bevestigen dat het zichtbare universum bestemd is om getransformeerd te worden, zodat de materiële wereld, hersteld in haar oorspronkelijke staat en vrij van belemmeringen, ten dienste zal staan van de rechtvaardigen en zal delen in de glorie van de verrezen Christus4.

Deze theologische visie werd door het Tweede Vaticaans Concilie krachtig bevestigd in de pastorale constitutie Gaudium et Spes (art. 39)4. Het concilie beklemtoont dat de gedaante van deze wereld door de zonde mismaakt is en voorbijgaat, maar dat God een nieuwe woning en een nieuwe aarde schenkt waar de gerechtigheid heerst4. Bovendien legt het concilie een direct verband tussen het handelen van de mens in het heden en de toekomstige aarde: de vruchten van menselijke vlijt, gerechtigheid, menselijke waardigheid en broederschap die in deze bedeling worden gezaaid, worden eschatologisch niet vernietigd, maar zullen door de Geest gezuiverd en verheerlijkt teruggevonden worden in het voltooide Koninkrijk van Christus4.

De Oosters-Orthodoxe Kosmologie: Kosmische Transfiguratie bij Maximus de Belijder

Binnen de oosters-orthodoxe theologie staat de eschatologische herschepping in het licht van de theologie van de transfiguratie (de gedaanteverandering op de berg Tabor) en de ontologische vergoddelijking (theosis) van heel de kosmos5. De Byzantijnse kerkvader Maximus de Belijder (580–662 n.Chr.) formuleerde een kosmische theologie die de verlossing van de materiële kosmos structureert rondom de theorie van de goddelijke Logos en de geschapen logoi5.

Volgens Maximus berust elk geschapen wezen op een unieke innerlijke goddelijke intentie, principe of doelmatigheid: een logos5. Al deze ontelbare kosmische logoi vinden hun oorsprong, samenhang en eschatologisch doel in de ene goddelijke Logos, Jezus Christus5. De zondeval bracht een tragische verscheurdheid en desintegratie teweeg, waardoor de schepselen vervreemd raakten van hun inherente logos en onderworpen werden aan verdeeldheid en dood24. Door zijn menswording, kruisiging en verrijzenis heeft Christus alle kosmische breuklijnen – tussen hemel en aarde, het materiële en het spirituele, het mannelijke en het vrouwelijke – in Zijn eigen hypostase verzoend en verenigd5.

In de eschatologie van Maximus wordt de nieuwe schepping daarom begrepen als een kosmische liturgie5. De gehele materiële werkelijkheid wordt bij de wederkomst van Christus doordrenkt met de ongeschapen goddelijke energieën en getransfigureerd tot een alomvattende kosmische tempel5. De materie verdwijnt niet, maar wordt doorschenen door de goddelijke heerlijkheid, zodat God overeenkomstig 1 Korintiërs 15:28 „alles in allen” wordt4.

Conclusie

De stelling dat Jezus Christus bij zijn wederkomst een nieuwe hemel en een nieuwe aarde zal scheppen, behelst binnen de hoofdstroom van het christelijk getuigenis geen nihilistische liquidatie van de materiële werkelijkheid2. Zowel de Oudtestamentische profetieën als de Nieuwtestamentische apocalyptische en apostolische geschriften getuigen van een soevereine, eschatologische scheppingsdaad (bara) die kwalitatief nieuw (kainos) van aard is8.

De kern van de eschatologische belofte is de definitieve bevrijding van de schepping uit de greep van zonde, verderf en existentiële chaos6. Het louterende oordeel van de Dag des Heeren functioneert niet als een vernietigend eindpunt, maar als een reinigende smeltkroes die het kwaad uitbant en de materiële werkelijkheid voorbereidt op haar eeuwige bestemming2.

Zoals het fysieke lichaam van Jezus Christus door de dood heen ging om in getransfigureerde en onvergankelijke glorie uit het graf te verrijzen, zo zal de materiële kosmos bij Zijn parousie worden opgewekt tot een verheerlijkte staat van bestaan2. Bij deze voleinding daalt de hemel neer op aarde, verdwijnt elke barrière tussen God en de mensheid, en vestigt Jezus Christus een eeuwigdurende werkelijkheid waarin de geschapen materie, verlost en geheiligd, de volmaakte woonplaats vormt voor Gods heerlijkheid4.

Works cited

  1. VI. Hope Of The New Heaven And The New Earth - The Holy See, https://www.vatican.va/content/catechism/en/part_one/section_two/chapter_three/article_12/vi_hope_of_the_new_heaven_and_the_new_earth.html

  2. On the Materiality of the Eternal State - Ashby Camp, https://theoutlet.us/assets/files/OntheMaterialityoftheEternalState.pdf

  3. THE INTERPRETATION OF THE NEW HEAVENS AND EARTH IN, https://www.calvin.edu/library/database/dissertations/Duff_John_H.pdf

  4. 164. The new Heaven and the new Earth, http://roadmapofthecatholicfaith.blogspot.com/2018/09/164-new-heaven-and-new-earth.html

  5. (PDF) Cosmic Liturgy: The Theological Dignity of Creation as a, https://www.researchgate.net/publication/240684656_Cosmic_Liturgy_The_Theological_Dignity_of_Creation_as_a_Basis_of_an_Orthodox_Ecotheology

  6. HANDOUT Lesson 8: THE NEW CREATION - Agape Bible Study, https://www.agapebiblestudy.com/EightLastThings/Lesson%208%20Handouts%20Eight%20Last%20Things.pdf

  7. Acts 3:21 Study Bible: whom heaven must receive until the times of, https://biblehub.com/study/acts/3-21.htm

  8. Chapter 18: The Renewal of Creation Showing 1-3 of 3 - Goodreads, https://www.goodreads.com/topic/show/19110744-chapter-18-the-renewal-of-creation

  9. Understanding New Heaven and Earth | PDF - Scribd, https://www.scribd.com/document/817891878/Th4-New-Heaven-and-New-Earth

  10. Revelation 21 Explained Verse By Verse - Revelation Bible Prophecy, https://www.revelationbibleprophecy.org/revelation21.html

  11. The Renewed Creation — Revelation 21 Explained - Bible-is-History, https://www.bible-is-history.com/revelation/renewed-creation

  12. Why The New Earth/Heaven means Restored in Quality and not, https://www.reddit.com/r/Christianity/comments/dhl4gv/why_the_new_earthheaven_means_restored_in_quality/

  13. Tretji Dan 2011 9,10 | PDF - Scribd, https://www.scribd.com/doc/201800634/Tretji-Dan-2011-9-10

  14. What does new heaven and earth mean? - Facebook, https://www.facebook.com/groups/313292496041082/posts/1880697492633900/

  15. Heilige Schrift - Willibrordvertaling 1975 - RKDocumenten.nl, https://oud.rkdocumenten.nl/rkdocs/index.php?mi=600&doc=5061&id=9131

  16. Green theology and deep ecology: New Age or new creation?, https://www.thegospelcoalition.org/themelios/article/green-theology-and-deep-ecology-new-age-or-new-creation/

  17. Kainos: The Power of Renewal in Revelation | by Sophie Inspires, https://medium.com/@sophieinspires/kainos-the-power-of-renewal-in-revelation-b0f88ffc4ed3

  18. New or renewed covenant? - recognisingjewishrootsinthelectionary, https://recognisingjewishrootsinthelectionary.wordpress.com/new-or-renewed-covenant/

  19. Is that “new” or “new”? - The Mount Forest House Church, https://mountforestchurch.ca/resources/is-that-new-or-new/

  20. Understanding Kainos: New Creation Explained | PDF - Scribd, https://www.scribd.com/document/818085246/The-New-Creation

  21. A Review of David VanDrunen's Living in God's Two Kingdoms, https://learn.ligonier.org/articles/2k-or-not-2k-question-review-david-vandrunens-living-gods-two-kingdoms

  22. What is heaven really like? (Part 2) - Will Vaus, http://willvaus.blogspot.com/2018/08/what-is-heaven-really-like-part-2.html

  23. Epistle: 2 Peter 3:8-14 (Advent 2: Series B) - 1517, https://www.1517.org/articles/epistle-2-peter-38-14-advent-2-series-b-2023

  24. (PDF) The Cosmology of St Maximus the Confessor as a Basis for, https://www.academia.edu/3471368/The_Cosmology_of_St_Maximus_the_Confessor_as_a_Basis_for_Ecological_and_Humanitarian_Justice

  25. On the Cosmic Mystery - Agape-Biblia.org, https://agape-biblia.org/literatura/On-the-Cosmic-Mystery-of-Jesus-Christ_St-Maximus%20the-Confessor_Paul-M-Blowers_Robert-Louis-Wilken.pdf

  26. A DIALOGUE BETWEEN JOHN WESLEY AND N.T. WRIGHT ON, https://research.manchester.ac.uk/files/299787762/FULL_TEXT.PDF

  27. Maximus the Confessor Quotes - Goodreads, https://www.goodreads.com/author/quotes/1783468.Maximus_the_Confessor

  28. The Eschatological Foundations of Social Justice - Where Peter Is, https://wherepeteris.com/the-eschatological-foundations-of-social-justice/

  29. The Moody Handbook Of Theology PDF - Bookey, https://cdn.bookey.app/files/pdf/book/en/the-moody-handbook-of-theology.pdf

  30. On Earth as it is in Heaven - VU Research Portal, https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/71333293/complete+dissertation.pdf

  31. Calvin on Reality, Knowledge, and Conduct - Banner of Truth, https://banneroftruth.org/us/resources/articles/2013/calvin-on-reality-knowledge-and-conduct/

  32. 1689 Baptist Confession Chapter 31: Of the State of Man after Death, https://www.thecalvinist.net/post/1689-Baptist-Confession-Chapter-31:-Of-The-State-Of-Man-After-Death-And-Of-The-Resurrection-Of-The-Dead-Commentary

  33. The Cosmic Dimension of Theosis in the Orthodox Tradition - MDPI, https://www.mdpi.com/2077-1444/17/4/445