De Astronomische & Historische Genese van de 'Bethlehemster'
Op 21 december 2020 kwamen Jupiter en Saturnus aan de avondhemel zo dicht bij elkaar dat ze leken te versmelten. Dit fenomeen werd in de media omgedoopt tot de 'Bethlehemster'. Deze applicatie verkent de unieke hemelmechanica, de zeventiende-eeuwse theorieën van Johannes Kepler en de antieke Babylonische astrologie achter dit fenomeen.
Exact op de winterzonnewende na zonsondergang.
Slechts 1/5e van de schijnbare diameter van de volle maan.
Laatste goed waarneembare avondsamenstand was in 1226.
Gemiddelde tijd waarin Jupiter Saturnus inhaalt.
Astronomische Mechanica van Grote Conjuncties
Een Grote Conjunctie treedt op wanneer de snellere planeet Jupiter (omlooptijd 11,86 jaar) de tragere Saturnus (omlooptijd 29,46 jaar) inhaalt. Hoewel dit elke ~20 jaar gebeurt, is de schijnbare afstand tot elkaar aan de hemel zelden zo klein als in december 2020. Onderstaande grafiek en tabel vergelijken de belangrijkste historische samenstanden.
Schijnbare Hoekafstand tijdens Belangrijke Conjuncties (in boogminuten)
Klik op een staaf in de grafiek of een knop hieronder voor specifieke historische details.
Selecteer een jaar om details te bekijken
Klik op de grafiekstaven of gebruik de onderstaande snelknoppen om de specifieke zichtbaarheid en historische relevantie van elke conjunctie te onderzoeken.
De Historische Hypothese van Johannes Kepler
In december 1603 nam de beroemde astronoom Johannes Kepler vanuit Praag een Grote Conjunctie waar, gevolgd door een spectaculaire supernova in 1604. Dit bracht hem tot mathematische berekeningen van historische planeetposities. In zijn werken De Stella Nova (1606) en De Anno Natali Christi (1614) opperde hij dat een zeldzame driedubbele conjunctie in het jaar 7 v.Chr. de daadwerkelijke fysieke inspiratie was achter de Bijbelse Kerstster.
De Driedubbele Dans van Jupiter & Saturnus in 7 v.Chr.
Een driedubbele conjunctie vindt plaats wanneer de aarde op haar snellere binnenbaan de trager bewegende buitenplaneten haaks inhaalt. Hierdoor vertonen de planeten een schijnbare lus (retrograde beweging) aan de nachthemel.
Eerste ontmoeting tussen Jupiter en Saturnus in het sterrenbeeld Vissen. Zichtbaar voor de vroeg-ochtendlijke hemelwaarnemers.
Door de retrograde lusinhalingsbeweging van de aarde bewegen de planeten schijnbaar terug en passeren ze elkaar voor de tweede keer.
De finale passage in de avondschemering. Na deze derde ontmoeting hervatten de planeten hun normale prograde koers naar het oosten.
Antieke Astrologie & de Boodschap voor de Magi
In de klassieke oudheid bestond er geen scheiding tussen astronomie en astrologie. De 'Magi' of Wijzen uit het Oosten waren geoefende hemelwaarnemers. Om te begrijpen waarom de samenstand van 2020 de 'Bethlehemster' werd genoemd, moeten we de Mesopotamische symbolische betekenis van de afzonderlijke componenten ontleden.
Jupiter
Koninklijke PlaneetVertegenwoordigde de hoogste heerser, goddelijke macht en de komst van een nieuwe koning of Messias.
Saturnus
Beschermer van het RechtGeldt in de Mesopotamische astrologie als beschermer van het recht en werd geassocieerd met de regio Syrië-Palestina.
Vissen (Pisces)
Zodiakaal Gebied JudeaBinnen de geografie van de antieke zodiak werd het sterrenbeeld Vissen direct toegewezen aan Judea en Israël.
De gecombineerde astrologische boodschap in 7 v.Chr.
Toen Jupiter (Koning) en Saturnus (Beschermer van Palestina) drie keer achtereen samenkwamen in het teken Vissen (Judea), was de conclusie voor de antieke astronomen onmiskenbaar: "Er is een koninklijke, rechtvaardige heerser geboren in het land van Judea."
2020 Heropleving & Alternatieve Hypothesen
Hoewel de term 'Bethlehemster' in december 2020 erg populair was in de media, benadrukken astrofysici dat de gebeurtenis in 2020 astronomisch afweek van die in 7 v.Chr. Bovendien bestaan er andere intrigerende wetenschappelijke kandidaten voor het historische verschijnsel.
Drie Sleutelfactoren voor de Benaming in 2020
- Temporele samenvallening: Het hoogtepunt viel exact op 21 december (winterzonnewende), slechts enkele dagen voor Kerstmis.
- Optische versmelting: Met een hoekafstand van slechts 0,1° leken de planeten met het blote oog samen te smelten tot één fel stralende 'dubbelplaneet'.
- Educatieve invalshoek: Wetenschapscommunicatoren en sterrenwachten grepen het zeldzame fenomeen aan om het publiek te onderwijzen over Keplers historische werk.
De Astronomische en Historische Genese van de 'Bethlehemster': Een Analyse van de Grote Conjunctie van December 2020
Op 21 december 2020 vond een zeldzaam astronomisch fenomeen plaats waarbij de planeten Jupiter en Saturnus vanaf de aarde gezien op een uitzonderlijk kleine hoekafstand van elkaar stonden1. In zowel de internationale pers als de Nederlandstalige media werd deze gebeurtenis veelvuldig aounded als de 'Bethlehemster' of 'Kerstster'2. Deze populaire benaming was geen willekeurige journalistieke metafoor, maar vloeide voort uit een samenloop van astronomische zeldzaamheid, de specifieke kalenderdatum van het fenomeen en een eeuwenoude wetenschapshistorische hypothese3. De historische oorsprong van deze associatie grijpt direct terug naar het werk van de zeventiende-eeuwse astronoom Johannes Kepler, die de mathematische grondslag legde voor het verklaren van de Bijbelse 'Ster van Bethlehem' als een zeldzame planetaire samenstand van Jupiter en Saturnus4.
Astronomische Mechanica van de Grote Conjunctie van 2020
Een samenstand of conjunctie van de twee grootste gasreuzen in ons zonnestelsel, Jupiter en Saturnus, wordt binnen de astronomie aangeduid als een 'Grote Conjunctie'7. Omdat Jupiter een omlooptijd rond de zon heeft van ongeveer 11,86 jaar en Saturnus er circa 29,46 jaar over doet, haalt Jupiter Saturnus vanuit het perspectief van de aarde gemiddeld elke 19,86 jaar in8. Hoewel een Grote Conjunctie dus relatief regelmatig voorkomt, is de schijnbare afstand tussen de twee planeten aan de hemelkoepel zelden zo extreem klein als tijdens het voorval in december 20202.
Op de avond van 21 december 2020 bedroeg de minimale hoekafstand tussen Jupiter en Saturnus slechts 6,1 boogminuten, wat overeenkomt met 0,1 graad9. Dit is ongeveer een vijfde van de schijnbare diameter van de Volle Maan2. Voor een waarnemer met het blote oog leken de twee heldere hemellichamen daardoor vrijwel samen te smelten tot één enkele, intens oplichtende 'dubbelplaneet' of een schijnbare superster aan de zuidwestelijke avondhemel, ongeveer een uur na zonsondergang2.
Jaar van Conjunctie
Minimale Hoekafstand
Waarneembaarheid vanaf Aarde
Historisch-Astronomische Context
7 v.Chr.
~60 boogminuten (0,8° - 1,0°)
Uitstekend (driedubbele conjunctie)
Stand in het sterrenbeeld Vissen; basis voor Keplers hypothese over de Kerstster4.
1226 (5 maart)
~2,1 boogminuten (0,0357°)
Uitstekend (ochtendhemel)
Dichtste goed waarneembare nadering in de middeleeuwen2.
1623 (16 juli)
~5,2 boogminuten (0,0861°)
Zeer slecht (te dicht bij de zon)
Eerste hele nauwe conjunctie na de uitvinding van de telescoop, maar verblind door zonlicht7.
2020 (21 december)
~6,1 boogminuten (0,1018°)
Uitstekend (avondhemel na zonsondergang)
Nauwste waarneembare avondsamenstand in 800 jaar; in de volksmond 'Bethlehemster' genoemd2.
De zeldzaamheid van het fenomeen in 2020 werd versterkt door de gunstige zichtbaarheid voor het menselijk oog2. De laatste keer dat een vergelijkbaar nauwe conjunctie plaatsvond die ook daadwerkelijk goed waarneembaar was aan de nachthemel, was op 5 maart 12262. In juli 1623 stonden de planeten weliswaar nog iets dichter bij elkaar, maar die gebeurtenis vond plaats op een geringe hoekafstand van de zon, waardoor het verschijnsel in de zonneglans verloren ging voor aardse waarnemers7.
De Historische Hypothese van Johannes Kepler
De directe koppeling tussen een Grote Conjunctie en de Bijbelse 'Ster van Bethlehem' uit het Evangelie volgens Matteüs is historisch verankerd in de kosmologische studies van Johannes Kepler4. In december 1603 nam Kepler vanuit Praag een Grote Conjunctie waar tussen Jupiter en Saturnus6. Korte tijd later, in oktober 1604, verscheen er op een nabijgelegen positie aan de hemel een nova, een ontploffende ster die tegenwoordig bekendstaat als de Supernova van Kepler6.
Deze opeenvolging van zeldzame hemelverscheinselen inspireerde Kepler tot een mathematische terugrekening van historische planeetposities om te onderzoeken of een soortgelijke gebeurtenis de geboorte van Christus had kunnen markeren6. Zijn bevindingen publiceerde hij uitvoerig in zijn werken De Stella Nova uit 1606 en De Anno Natali Christi uit 16146. Kepler berekende dat er in het jaar 7 v.Chr. een zeldzame driedubbele conjunctie van Jupiter en Saturnus had plaatsgevonden in het sterrenbeeld Vissen (Pisces)4.
Een dergelijke driedubbele conjunctie ontstaat wanneer de aarde tijdens haar snellere orbitale omloop om de zon twee tragere, buitenste planeten haaks inhaalt5. Door de veranderende blikhoek vanaf de aarde vertonen de buitenplaneten gedurende enkele maanden een schijnbare retrograde lusbeweging aan de hemelkoepel5. In het jaar 7 v.Chr. leidde deze hemelmechanica er toe dat Jupiter en Saturnus elkaar in hetzelfde jaar drie opeenvolgende keren passeerden4. Moderne berekeningen bevestigen dat deze drie naderingen plaatsvonden op 27 mei (zichtbaar aan de ochtendhemel), 6 oktober (tijdens de oppositie van de planeten) en 1 december 7 v.Chr. (zichtbaar aan de avondhemel)4. Kepler opperde dat deze langdurige planetaire dans de historische prikkel vormde die de oosterse astronomen tot hun reis naar Judea aanzette4.
Antieke Astrologie en de Symboliek van de Magi
Om te begrijpen waarom de gebeurtenis van 2020 de specifieke benaming 'Bethlehemster' kreeg, is inzicht in de antieke Mesopotamische en hellenistische astrologische duiding van essentieel belang4. In de klassieke oudheid bestond er geen strikt onderscheid tussen astronomie en astrologie; de 'Magi' of Wijzen uit het Oosten waren geoefende geleerden die hemelverscheinselen interpreteerden als betekenisvolle voortekenen voor wereldlijke gebeurtenissen4.
Binnen het Babylonische en Perzische wereldbeld vertegenwoordigden de afzonderlijke planeten en zodiakale tekens specifieke godheden, geografieën en koninkrijken4. Jupiter werd universeel beschouwd als de koninklijke planeet, het symbool van de hoogste heerser, goddelijke macht en de komst van een nieuwe koning of Messias4. Saturnus gold in de Mesopotamische astrologie als de beschermer van het recht en werd in verschillende antieke tradities geassocieerd met het volk van de regio Syrië-Palestina4. Het sterrenbeeld Vissen (Pisces) werd binnen de zodiakale geografie expliciet toegewezen aan het geografische gebied van Judea en Israël4.
Toen Jupiter en Saturnus in het jaar 7 v.Chr. drie maal achtereen samenkwamen in het teken Vissen, vormde dit voor antieke hemelwaarnemers een ondubbelzinnige astrologische boodschap4. De combinatie van de koningsplaneet en de beschermplaneet binnen het sterrenbeeld van Judea werd geïnterpreteerd als de aankondiging dat er een grote, rechtvaardige heerser in het Joodse land geboren was4. Bij de benadering van de Grote Conjunctie in 2020 grepen wetenschappers en journalisten terug naar deze historische astrologische mechanica om uit te leggen waarom de nadering van deze twee specifieke planeten van oudsher zo nauw verbonden is met het kerstverhaal2.
Culturele en Visuele Factoren bij de Heropleving van de Term in 2020
De heropleving en brede maatschappelijke adoptie van het begrip 'Bethlehemster' in december 2020 werden bepaald door een samenspel van temporele, visuele en educatieve omstandigheden.
Op de eerste plaats speelde de exacte timing een doorslaggevende rol3. Het absolute hoogtepunt van de conjunctie vond plaats op 21 december 2020, exact de dag van de astronomische winterzonnewende op het noordelijk halfrond1. Omdat deze zonnewende slechts enkele dagen voor het christelijke kerstfeest valt, ontstond er in de publieke perceptie een automatische kenschetsing van het fenomeen als een 'kerstster'2.
Daarnaast was de visuele verschijningsvorm in 2020 uitzonderlijk2. Hoewel de planeten bij de conjunctie in 7 v.Chr. op een hoekafstand van ongeveer één graad bleven staan — wat ongeveer twee keer de diameter van de volle maan is, waardoor ze als twee losse punten herkenbaar bleven — stonden Jupiter en Saturnus op 21 december 2020 op een afstand van slechts 0,1 graad2. Hierdoor versmolten de lichtpunten voor het menselijk oog tot één enkele, heldere lichtbron aan de zuidwestelijke horizon2. Dit optische effect sloot naadloos aan bij de traditionele artistieke weergave van de Kerstster als een eenzame, stralende baken2.
Tot slot maakten publieke sterrenwachten, wetenschapscommunicatoren en nieuwsmedia dankbaar gebruik van de term als een educatieve invalshoek2. Het fenomeen bood een uitgelezen kans om een breed publiek kennis te laten maken met ingewikkelde principes uit de hemelmechanica, de baanberekeningen van Kepler en de geschiedenis van de antieke astronomie4.
Astronomische Nuancering en Alternatieve Hypothesen
Ondanks de grote populariteit van de benaming benadrukken astrofysici en wetenschapshistorici dat de Grote Conjunctie van 2020 astronomisch gezien afweek van de gebeurtenis in het jaar 7 v.Chr.5. Waar het voorval in 2020 een eenmalige, zeer nauwe passage was op de grens van de sterrenbeelden Steenbok en Waterman, betrof de gebeurtenis rond de historische geboorte van Christus een meervoudige, ruimere samenstand in het sterrenbeeld Vissen4.
Binnen de moderne astronomische chronologie blijven bovendien meerdere alternatieve verklaringen bestaan voor het fenomeen dat in het Evangelie van Matteüs wordt beschreven5. Zo vonden er in de jaren 3 en 2 v.Chr. extreem nauwe conjuncties plaats tussen de planeten Jupiter en Venus5. Aangezien Venus en Jupiter de twee helderste objecten aan de nachthemel zijn buiten de maan, leverde hun samenstand een visueel nog veel intenser lichtpunt op5. Daarnaast maken Chinese en Koreaanse historische annalen melding van een heldere komeet of nova in het sterrenbeeld Geit (Capricornus) in de lente van 5 v.Chr., die ruim zeventig dagen lang met het blote oog waarneembaar bleef18.
Conclusie
De astronomische gebeurtenis van december 2020 ontleende haar naam 'Bethlehemster' aan een zeldzame optische samensmelting van Jupiter en Saturnus op de dag van de winterzonnewende, vlak voor Kerstmis2. Deze uitzonderlijke planetaire opstelling activeerde de historische theorie van Johannes Kepler, die de oorsprong van de Bijbelse Kerstster toeschreef aan een soortgelijke Grote Conjunctie in het jaar 7 v.Chr.4. De benaming in 2020 vormde daarmee een synthese van antieke zodiakale symboliek, zeventiende-eeuwse hemelmechanica en moderne wetenschapscommunicatie rond een uniek natuurverschijnsel aan de avondhemel4.
Works cited
Samenstand Jupiter en Saturnus - Egyptologie.nl, https://www.egyptologie.nl/samenstand-jupiter-en-saturnus/
De grote conjunctie van Jupiter en Saturnus 2020 - Astroblogs, https://www.astroblogs.nl/2020/11/27/de-grote-conjunctie-van-jupiter-en-saturnus-2020-hun-dichtste-nadering-sinds-800-jaar/
Een uitzonderlijk Saturnus-Jupiter lichtspel op 20 - 22 december 2020, https://www.liesbethbisterbosch.org/20-22-dec-lichtspel-saturnus-jupiter-394.html
The Star of Bethlehem in Astrology - Jessica Adams, https://www.jessicaadams.com/2020/12/07/blog/the-star-of-bethlehem-in-astrology/
The Star of Bethlehem: Can science explain what it really was?, https://www.astronomy.com/science/the-star-of-bethlehem-can-science-explain-what-it-was/
Kepler's View of the Star of Bethlehem and The Babylonian Almanac, https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/keplers-view-of-the-star-of-bethlehem-and-the-babylonian-almanac-for-76-bc/D048F44D805236B152B07165C28210BF
Great conjunction - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Great_conjunction
Jupiter and Saturn in 2020: The Great Conjunction Jeffrey L. Hunt, https://whenthecurveslineup.com/wp-content/uploads/2020/11/Jupiter-and-Saturn-in-2020-The-Great-Conjunction-1.pdf
Samenstand van Jupiter en Saturnus op 21 december 2020, https://hemel.waarnemen.com/planeten/conjuncties/jupiter-saturnus_20201221.html
Great Conjunction of Jupiter and Saturn, 21 December 2020, https://www.skyatnightmagazine.com/advice/skills/great-conjunction-jupiter-saturn
De Grote Conjunctie van Jupiter en Saturnus - Mainzer Beobachter, https://mainzerbeobachter.com/2020/12/21/de-grote-conjunctie-van-jupiter-en-saturnus/
saturnus en Jupiter worden 'betlehemster' - Twente TV - YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=lWiM22gBbnQ
The Christmas Star | Geophysical Institute, https://www.gi.alaska.edu/alaska-science-forum/christmas-star
Common Errors in 'Star of Bethlehem' Planetarium Shows, https://www.ips-planetarium.org/?page=a_mosley1981
Kepler's planetary conjunction, 1603 - akg-images, https://www.akg-images.fr/asset/10356515/Kepler's-planetary-conjunction,-1603
The Magi & the Flame Part II | The Classical Astrologer, https://classicalastrologer.com/2017/01/04/the-magi-the-flame-part-ii/
What sign in the sky did the Magi see, a star or a group of planets?, https://hermeneutics.stackexchange.com/questions/87574/what-sign-in-the-sky-did-the-magi-see-a-star-or-a-group-of-planets
Star of Bethlehem | Magi, Biblical Account, Jesus, Astronomy, & Facts, https://www.britannica.com/event/Star-of-Bethlehem-celestial-phenomenon
“His Star” – What Signs Did the Magi See? - The Odds, https://theodds.website/his-star-what-did-the-magi-see/